عصر ایران ؛ جواد لگزیان ـ هم برای اخلاقی زیستن و هم برای ساختن جهانی اخلاقمدار پرورش تواناییهایی استدلال اخلاقی بسیار مهم است. لیندا الدر، روانشناس آموزشی و ریچارد پل، معلم و متفکر آمریکایی، در کتاب «آشنایی با مبانی استدلال اخلاقی بر اساس مفاهیم و اصول تفکر انتقادی» قصد دارند ما را با تمهیدات فکری آشنا کنند که برای استدلال در مورد قضایا و مسائل اخلاقی به روشی روشنبینانه لازم است و همگان را در مسیر رسیدن به جایگاه استدلالگرِ اخلاقیِ صاحب بینش و انسان اخلاقمدار یاری می کند.
کتاب در ده گفتار منسجم سامان یافته است: کارکرد اخلاق و مانع اصلی در برابر آن؛ مسئلهی شبهاخلاق؛ مؤلفههای استدلال اخلاقی؛ منطق استدلال اخلاقی؛ زبان و استدلال اخلاقی؛ دو نوع پرسش اخلاقی؛ اهمیت حقایق و دیدگاه؛ معیارهای فکری برای ارزیابی استدلال اخلاقی؛ تواناییهای استدلالی در زمینهی امور اخلاقی و فضیلتهای مهم اخلاقی.
الدر و پل تلاش دارند تا ما با مطالعه این کتاب و به کار بستن رهنمودهای آن یاد بگیریم که میان استدلال اخلاقی و مشابهات آن فرق بگذاریم: تفکر عرفی (که مبنای آن سنتها و منهیات اجتماعی است)، تفکر سیاسی (بر پایهی ایدئولوژی)، و تفکر قانونی (که مبنایش فرایندهای سیاسی و فشارهای اجتماعی است)؛ یاد بگیریم استدلال اخلاقی را به این هشت مؤلفهی سازندهاش تجزیه کنیم: هدف، پرسش، اطلاعات، استنتاجها، مفاهیم، مفروضات، استلزامات، و دیدگاه؛ یاد بگیریم هر استدلال اخلاقی را برحسب وضوح، درستی، دقت، عمق، وسعت، منطقی بودن، و اهمیت ارزیابی کنیم؛
یاد بگیریم پرسشهای اخلاقی ساده را از پرسشهای اخلاقی پیچیده تمیز دهیم؛ کاربرد دقیق و آگاهانهی اصطلاحات اخلاقی را بیاموزیم؛ مهارتهای استدلال اخلاقی را فرابگیریم؛ و فضایل اخلاقی را در خود پرورش دهیم.
به عقیده الدر و پل ساختار استدلال اخلاقی در اساس همان است که هر نوع استدلالی بر آن بنا می شود: اگر بخواهیم در مورد مسائل اخلاقی خوب استدلال کنیم، باید سازههای اساسی تفکر را که در استدلال خود از آنها استفاده می کنیم بشناسیم و بدانیم چگونه آنها را ارزیابی کنیم. نگرهی اصلی چنین است: هرگاه فکر می کنیم، به قصدی و از دیدگاهی فکر می کنیم که مبتنی بر مفروضاتی است که منجر به استلزامات و پیامدهایی میشود. از ایدهها و نظریهها برای تفسیر دادهها، حقایق، و تجربههایمان استفاده می کنیم تا پرسشهایی را پاسخ دهیم، برای مشکلاتی چارهجویی کنیم، و مسائلی را حل کنیم
.
الدر و پل تصریح می کنند که هر تفکری: اهدافی به وجود می آورد، پرسشهایی برمی انگیزد، از اطلاعاتی استفاده می کند، مفاهیمی را به کار می بندد، استنتاجهایی می کند، فرضهایی می کند، استلزاماتی بهوجود می آورد و دیدگاهی را می پذیرد.
بهواسطهی درک این مؤلفهها می توانیم استدلال اخلاقی را بهتر تحلیل کنیم. می توانیم هدف اخلاقیمان را مشخص کنیم. میتوانیم پرسشهای اخلاقیمان را به شکلهای مختلف مطرح کنیم تا به پرسشی برسیم که به بهترین نحو متضمن مسئله باشد.
می توانیم بفهمیم اطلاعات لازم برای حل مسئلهی اخلاقیمان را داریم یا نه. می توانیم تشخیص بدهیم چه استنتاجهایی می کنیم، و آنوقت سایر استنتاجها یا نتیجهگیریها را هم در نظر بگیریم. می توانیم مفاهیم و اصول اخلاقی را که برای استدلال در مورد این مسئله از آنها استفاده می کنیم شناسایی کنیم.
میتوانیم پیش از نتیجهگیری مفروضاتمان را بررسی کنیم. می توانیم تشخیص بدهیم که آیا دیدگاههای اخلاقی دیگری هم را باید در نظر گرفت یا نه. و می توانیم ببینیم تصمیماتی که می گیریم چه پیامدها و استلزامات اخلاقی دارد.
دکتر ریچارد پل Richard W. Paul طرفدار برجسته تفکر انتقادی بود و با آثار خود، متفکر برجسته در این زمینه است. وی در سال 1980 مرکز تفکر انتقادی را پس از تاسیس "بنیاد تفکر انتقادی" در دانشگاه ایالتی سونوما تأسیس کرد. او مفاهیم ، اصول و نظریه های اساسی را برای یک برداشت قوی و عادلانه از تفکر انتقادی تدوین و معرفی کرد. پاول بیش از دویست مقاله و هفت کتاب درباره تفکر انتقادی تألیف کرد. وی در طول 35 سال فعالیت خود به عنوان رهبر جنبش تفکر انتقادی کارگاه های آموزشی را به صدها هزار مربی ارائه داد.
از نگاه الدر و پل استدلال اخلاقی هم درست مثل استدلال ریاضی یا علمی یا پزشکی منطقی دارد. مثلاً، ما هرگاه استدلالی اخلاقی می کنیم هدفی داریم، از دیدگاهی استدلال می کنیم، بعضی مفروضات اخلاقی را مبنا می گیریم، و این روند به بعضی استلزامات و پیامدهای اخلاقی منتج می شود.
برای استدلال در مورد پرسشهای اخلاقی نیز الدر و پل الگویی را پیشنهاد می کنند: این الگو نمایانندهی مؤلفههای استدلال شماست و با استفاده از آن میتوانید همین طور که در مورد پرسش فکر می کنید، اجزای تفکرتان را واکاوی و ارزیابی کنید.
۱. با توجه حقوق و نیازهای خودم و همچنین حقوق و نیازهای دیگران در این قضیه، هدف من باید این باشد که...
(اینجا میخواهید معلوم کنید هدف اخلاقیتان چیست. میخواهید به چه برسید؟)
۲. پرسش(های) اخلاقی اصلی که می خواهم به آن(ها) جواب بدهم این است که...
(قضیهای را که با آن مواجهید به صورتهای مختلف بنویسید تا دقیقاً معلوم شود آن مسئلهی اخلاقی که باید در موردش استدلال کنید چیست. بعد پرسش(های) اصلی اخلاقی را که در آن مسئله نهفته تبیین کنید. بررسی کنید که حتماً دیدگاههای مربوط دیگران را نیز در تبیین پرسش در نظر گرفته باشید.)
۳. مهمترین اطلاعات لازم برای پاسخ به این پرسش اخلاقی عبارتند از...
(باید تشخیص بدهید چه اطلاعاتی باعث میشود بتوانید نیازها و دیدگاههای مربوطِ دیگران و همچنین خودتان را بفهمید و در استدلال دخیل کنید.)
۴. مفاهیم و اصول کلیدی اخلاقی که باید تفکر مرا هدایت کنند عبارتند از...
(معلوم کنید کدام مفاهیم و اصول اخلاق به استدلال در مورد این مسئله مربوطترند. آیا اهمیت برخی از این اصول و مفاهیم از بقیه بیشتر است؟ در این صورت به کدام باید اولویت داد؟ بررسی کنید که حتماً دارید از اصول اخلاقی برای هدایت تفکرتان استفاده می کنید نه قواعد اجتماعی، باورها، یا قوانین.
۵. مفروضات اصلیام در استدلال درمورد این مسئلهی اخلاقی عبارتند از...
(چه چیزهایی را بدیهی گرفتهاید؟ آیا لازم است صحت مفروضاتتان را بررسی کنید؟ آیا با توجه به زمینهی این مسئله چنین مفروضاتی موجهند؟ مفروضات شما بر نگاهتان به این مسئلهی اخلاقی چه تأثیری می گذارد؟ آیا مفروضات معقول دیگری هم برای استدلال در مورد این مسئله هست؟)
۶. دیدگاههایی که پیش از نتیجهگیری در مورد این مسئلهی اخلاقی باید در نظر بگیرم عبارتند از...
(اگر مسئلهی اخلاقی که با آن مواجهید پیچیده است، به احتمال زیاد باید بیش از یک دیدگاه به آن وضعیت را در نظر بگیرید؛ و با سعهی صدر هم باید این کار را بکنید، نه به روشی که منجر به حذف دیدگاههای دیگر شود. فرد اهل تعقل احیاناً چه دیدگاههایی را برای استدلال در مورد این مسئله در نظر خواهد گرفت؟)
۷. استنتاجها/ نتیجهگیریهای اصلی که با استدلال در مورد این مسئله به آن رسیدهام عبارتند از...
(آیا به شکلهای دیگری هم می شود این اطلاعات را تفسیر کرد؟ پس از بررسی همهی اطلاعات، معقولترین پاسخ به این پرسش اخلاقی چیست؟ چه پاسخهای دیگری را درنظر گرفتهاید یا باید درنظر بگیرید؟)
۸. اگر نتیجهگیری من همان باشد که در بند قبلی ذکر شده، برخی از پیامدها و استلزامات مهم آن برای خودم و دیگران عبارت است از... و اگر به نتیجهی دیگری برسم برخی از استلزامات مهم آن عبارت است از...
(اگر براساس نتیجهای که به آن رسیدهاید رفتار کنید پیامدهای محتمل چیست؟ اگر براساس نتیجهگیریهای دیگر رفتار کنید چطور؟)
دکتر لیندا الدر یک روانشناس آموزشی و دارای شهرت بین المللی در تفکر انتقادی است که هم روانشناسی و هم تفکر انتقادی را در سطح آکادمیک آموخته است. وی به مدت 25 سال رئیس بنیاد تفکر انتقادی و مدیر اجرایی مرکز تفکر انتقادی بوده است. او علاقه خاصی به رابطه اندیشه و احساسات و همچنین شناخت و عاطفه دارد و یک تئوری اصلی درباره مراحل رشد تفکر انتقادی تدوین کرده است. آلدر چهار کتاب در زمینه تفکر انتقادی و نیز 23 عنوان در کتابخانه "کتابخانه راهنمای اندیشمند" را تالیف کرده است.
کتاب با بحث درباره زبان و استدلال اخلاقی ادامه پیدا می کند. الدر و پل در این زمینه می گویند: استدلال اخلاقی مستلزم فهم دقیق مفاهیم و اصول جهانشمول اخلاقی است. واژههای اخلاقی زبانی که بدان صحبت می کنیم حامل این مفاهیم و اصول است...
کتاب «آشنایی با مبانی استدلال اخلاقی بر اساس مفاهیم و اصول تفکر انتقادی» نوشته لیندا الدر و ریچارد پل با ترجمه پیام یزدانی در ۱۰۴ صفحه را انتشارات اختران رهسپار بازار کتاب کرده است.